Pagina de front  | Istorie | Proza si teatru | Jurnalistica | Poezie | Economie | Cultura | In limbi straine | Comentarii | Actualitatea germana

 

RUMUNI I MAĐARI NA LIMESU

KO DANAS MOŽE DA SE BORI SA ZAPADOM?

 

Autor, profesor dr. Viorel Roman,

Akademija iz Bremena u Nemačkoj

Preveo sa rumunskog, Dragomir Dragić, Bor

 

Impresii si pareri personale in FORUM

 

Doprinos povodom dodele titule “visiting professor” Univerziteta iz Baia Mare u Rumuniji, oktobra 1994., dr. Viorelu Romanu sa Akademije iz Bremena u Nemačkoj.

 

U današnje vreme po prvi put u svetskoj istoriji jedna civilizacija, i to zapadna, gazi sve ostale u svetu kao valjak, a naročito “treći” svet i odskora i one u bivšem “drugom” svetu komunističkog Lagera, miroljubivo rasformiranog 1989. Sada postoji jedno tržište, jedna politika, jedna svetska industrija, jedna međunarodna trgovina itd., koje su i kreirane i pod kontrolom su Zapada. Savremena sredstva komuniciranja transformisala su planetu u globalno elektronsko selo. To primorava nezapadnjake, tj. veliku većinu čovečanstva, na moralne, ekonomske, kulturne, političke i druge napore da se rekultivišu i prilagode na nove uslove. U meri u kojoj oni gledaju na prilagođavanje, koje je globalno i veoma neprijatno, kao na akt porobljavanja i potčinjavanja ili eksploatacije, zbog čega su otpočetka nespremni za pozitivnu saradnju, u toj meri rastu i poteškoće.

Evidentno je da postoje antizapadni otpori različite vrste, a oni zavise, u krajnjoj liniji, od materijalnih resursa, od logistike, od informatičke snage i od kapaciteta za borbu. Ko danas može da se bori sa Zapadom? Zadnji pokušaj je demonstracija sile trupa Ujedinjenih nacija predvođenih od strane jednog američkog generala protiv islamskog sveta Sadama Huseina u Ratu iz Zaliva, kojom je pokazano na čijoj strani je moć. Sa druge strane, ko još želi i može da odbaci visoki nivo životnog standarda, prednosti moderne medicine i tehnike? Ko hoće da odbaci nezavisnost i poštovanje u svetu? Ove norme su u suštini zapadnjačke, tako da oni koji se suprostavljaju Imperiji nesvesno usvajaju iste vrednosne kriterijume.

Zadnji pokušaj skretanja ”da se prestigne i prekorači kapitalistički svet”, započet od ruskih boljševika, predvođenih Vladimirom Iljičem Lenjinom, u 1917., i nastavljenog od Staljina, potrošen je odustajanjem od ove centralne želje, odlukom da i oni postanu zapadnjaci, ali jednim drugim putem. Umesto instrumenata azijskog despotizma uvode se sada instrumenti monetarne prinude i demokratski instrumenti. Danas i bivši sovjeti stoje u redu da dobiju “pomoć”, kao i druge nezapadne zemlje i traže podršku da se “transformišu” što brže u ono što danas dominira u celom svetu.

Imajući u vidu sociopolitičke dimenzije, ili jednostavnije rečeno ljudske dimenzije, ovog napora i još više ritma koji je neophodan kod njegovog izvršavanja, kod pravoslavnih Rusa, Ukrajinaca, Rumuna, Bugara i kod nehrišćanskih i nezapadnih ostalih naroda i država, vrlo je verovatno da se neće uspeti. “Ostali” u terminologiji ovoga članka, stari i novi nerazumni “varvari” , izloženi velikom opterećenju, dići će se i izazvaće katastrofe, najpre u svom svetu, posle čega će se to preneti i u “prvi” svet, koji generiše u suštini ovaj civilizacijski nesnošljiv pritisak.

 

ZAPADNO CARSTVO

 

“Prvi” svet, Imperija, industrijalizovane zemlje, “Evropa”, Centar, Zapad, Sever itd. podrazumeva, uopšteno uzev, civilizacijski prostor koji je generiran od Rimskog Carstva i nastavljen od hrišćanskog sveta zapadnog rituala, od Rima. Prvi koji su uveli izraz “zapadnjaci”, kao kulturu, kao različitu civilizaciju, ekspanzionističku i pogibeljnu, bili su pravoslavni Rusi u prošlom veku. Osnovna nit i fundamentalna osobina Imperije je “poštovanje ljudskih prava”, tako kako su ih kodifikovali Rimljani, ne kako su ih definisale druge Imperije ili afričke, azijske i druge civilizacije, ili hrišćani istočnog rituala. Vidljiva, materijalna posledica ove realnosti u spiritualnoj suštini je u ogromnoj razlici u uslovima života na Zapadu i u ostatku sveta. Razlika se stalno povećava, pošto je Imperija u obavezi da sa jedne strane pomaže ostatak sveta i, sa druge strane, da se štiti od nepoželjnih nomada i invazija sa periferije, pomoću jednog limesa, kao pre dve hiljade godina.

Zapadna Imperija, “Sveto rimsko carstvo nemačke nacije”, danas se pretvorilo u Grupu 7 razvijenih (G 7), u “Evropsku zajednicu” ili u naddržavne tvorevine kao što su OUN, NATO, OECD, Svetska Banka itd. Poteškoća u definisanju Zapada, kao i Severa, predstavlja stalno ozapadnjavanje celog sveta. Teoretski i praktično danas sve zavisi od G 7, od Zapada, i zato treba razumeti da svi ljudi, hteli nehteli, čine deo tog civilizacijskog prostora, ali strane tradicije i nesposobnost da se prilagode su razlog da mnogi narodi, sa lošim tačkama orjentacije, vegetiraju na periferiji, u sve naglašenijoj materijalnoj i duhovnoj mizeriji. Taj fenomen može da se konstatuje i u srednjoj i u istočnoj Evropi.

 

IMPERIJA I CENTRALNA EVROPA

 

Posle propasti Rimskog Carstva, Vizantija je nastavila rimsku tradiciju sve dok car “Evrope” Karlo Veliki (800. - 814.) nije uspostavio istočnu granicu na Elbi, Saalu, zapadnoj Panoniji, te prema jugu gde je dopirao uticaj Slovena, odnosno prema Istočnom (rimskom) carstvu, kako su se smatrali Grci iz Carigrada. Jedan vek kasnije, Arapi su okupirali staru teritoriju grčko-latinske kulture u Siriji i ceo sever Afrike do Španije. Vizantija slabi i kroz šizmu iz 1054., zbog raskida sa Rimom. U trinaestom veku, zapadnjaci se šire i smatraju već teritoriju koja počinje na Jadranu, ide dalje krivinom Karpata do baltičkih zemalja, svojom sferom uticaja. Tako se pojavila Centralna Evropa, jedan novi limes Rima, koju su činile mađarska, poljska i istočna pruska katolička kraljevina. Ovaj region je otada područje stalnih svađa, a ustvari pripada oboma svetovima.

Posle Prvog svetskog rata, Centralna Evropa, uključujući i Veliku Rumuniju (u tadašnjim granicama - prim. prev.), gravitira prema Zapadu. Posle Drugog svetskog rata, Staljin, Čerčil i Ruzvelt su ponovo uspostavili granice Karla Velikog u korist istočnog Despota. 1989. Mihail Gorbačov se povlači na rusko-poljsku granicu i ostavlja slobodnom Centralnu Evropu. 1994. novi ruski tribun Vladimir Žirinovski traži reviziju granica, kroz razdvajanje hrišćana istočnog i zapadnog rituala u Centralnoj Evropi. Zadnji, kao na primer Srbi, Bugari i Rumuni istočno i južno od Karpata i pravoslavni Ukrajinci trebalo bi da se ponovo vrate pod neposrednu kontrolu Moskve. Tako bi se Imperija ograničila na zaštitu hrišćana zapadnog rituala.

Van pomeranja fizičkih granica, tokom vekova nastale su duhovne granice. Zapad, gde su Država i Crkva odvojene se oslanja na poštovanje dostojanstva i inicijative građanina. Moć države je permanentno sužavana u korist slobode i prava čoveka. U Centralnoj Evropi nezavisnost građanina je ograničena, dok su na Istoku, gde su Država i Crkva jedno te isto, prava čoveka u čvrstoj zavisnosti od istočnog Despota - vizantijskog, komunističkog i sl. Ukoliko prihvatimo da na zapadu vlada “diktatura slobode”, a na istoku “sloboda diktature”, onda se u Centralnoj Evropi susrećemo sa mešavinom oba ova načina gledanja i organizovanja društvenog života.

Iskustvo je pokazalo da nije moguće, u kratkom vremenskom periodu, kalemljenje jednog društvenog sistema generiranog u jednoj kulturi u neku drugu kulturu. Ako kao model uzmemo društveni model hrišćana zapadnog rituala i primenimo ga na one sa istočnim ritualom: sloboda se transformiše u anarhiju, demokratija u despotiju a kosmopolitizam u uskogrudost. Fašizam i komunizam bili su dva uspela pokušaja, do određene tačke, modernizacije, adaptacije i rekultivacije po zapadnom receptu. Istovremeno su to bile reakcije odbacivanja “diktature slobode” koja je brutalno došla sa Zapada.

Upoređujući fašizam sa komunizmom lako se da uočiti da se prvi razvio u Centralnoj Evropi a drugi u Istočnoj, dok Zapad nije oba diskvalifikovao i odbacio. Diktatura Čaušeskua, u jednoj zemlji koja je pola u Centralnoj i pola u Istočnoj Evropi, je paradigmatična po svom antizapadnjaštvu i istovremeno po modernizaciji zapadnog tipa. To je očigledan paradoks, a sigurno i tragedija. Ni Hitler, ni Staljin, pa ni Čaušesku nisu uopšte originalni, nisu bili ništa drugo do eksponenti odbacivanja zapadnog modela, tj. modela Imperije i, u isto vreme, približavanja društva u njihovoj zemlji Zapadu.

 

IMPERIJA, LIMES I PERIFERIJA

 

“Prvi” svet vlada celim čovečanstvom i u isto vreme gradi sebi više sistema odbrane. Na primer, Meksiko, Maroko, Alžir, Tunis, Egipat, Liban, Turska, Hrvatska, Bosna, Poljska i Baltičke Zemlje su tampon države, koje čine jednu međuzonu između Centra i Periferije, više ili manje stabilne, sa kojima Zapad ima specijalne odnose. Kao pridružene, ove države se pomažu sa zapada vojno, ekonomski, kulturno itd. da bi ostale stabilne i da bi se tako formirao grudobran za odbranu čuvanih granica, jasnije rečeno Imperije, protiv ostatka sveta, neinteresantnog za Imperiju.

Van ova tri “sveta”, sa kulturnom i  društveno-političkom strukturom i interesima koji su dobro poznati, postoje ustvari i utvrđene konture Imperije u “trećem” svetu, kao što su na primer Južna Afrika, Izrael, Japan, Novi Zeland itd. Pa čak i zemlje koje ne poštuju ljudska prava, ali koje su korisne za stabilnost koju želi Imperija, se odmah inkorporiraju u međunarodnu zajednicu, bez ikakvog problema sa savešću, kao što je slučaj sa Iranom ili Kinom u današnje vreme. U Rusiji izgleda da će se politička borba voditi, počev od novog tribuna Vladimira Žirinovskog, na temu: ko je sposobniji da se nađe licem u lice sa varvarima na azijskom ili islamskom limesu? Predsednik Boris Jeljcin je danas favorit Zapada, zar ne bi mogao sutra to da bude Žirinovski?

Ekonomski, politički, kulturni i drugi jaz, tj. aparthejd između Imperije i “trećeg” i “drugog” sveta postaje sve ozbiljniji jer danas Zapad smanjuje svoje civilizacijske napore, otkako ne treba više da se konkuriše sa komunistima u svojim bivšim kolonijalnim zemljama, koje su postale nominalno nezavisne. Finansijski resursi koji su ranije usmeravani prema periferiji danas se koriste u Centralnoj Evropi i u Rusiji. Evidentno, veoma impozantan aparat Ujedinjenih Nacija u kontinuitetu obavlja svoje aktivnosti u Avganistanu, Angoli ili Mozambiku itd., ali samo da bi maskirali nezainteresovanost Severa za Jug. Svi podaci nam pokazuju da ne postoji nikakva tendencija približavanja između Severa i Juga, već naprotiv, oživljavanje logike kolonijalne eksploatacije.

Vlade iz takozvanih zemalja u “razvoju”, potpuno zavisne od Svetske Banke, obavezne su da praktikuju ekonomsku i socijalnu politiku protivnu svojim dugoročnim interesima. One ne mogu da se odbrane pred pritiskom Imperije, koja im nameće smer razvoja u skladu sa interesima međunarodnog tržišta i međunarodne trgovine, redovno u kontradikciji sa vitalnim interesima u perspektivi perifernih naroda, koji imaju potpuno drugačiju kulturu nego što je to hrišćanska kultura zapadnog rituala.

Na ovaj način Svetska Banka minira nacionalnu ekonomsku politiku sa rezultatom da vlade ovih perifernih nacija sve manje mogu da kontrolišu ekonomske i socijalne fenomene u sopstvenoj zemlji. Do guše u dugovima, zavisne od pomoći, one više nisu u stanju da mobilišu sopstvene investicije ili da ih privuku sa strane ako nisu saglasne sa interesima Imperije, tako da sve više i više gube kontrolu nad ukupnom infrastrukturom u sopstvenoj zemlji. Odnosi Čaušeskua sa Svetskom Bankom, sa Zapadom, dok nije ubijen skupa sa svojom suprugom, su u ovom smislu paradigmatične.

Humanitarna pomoć i pomoć za razvoj “trećem” svetu neosetno se danas pretvara u neku vrstu poreze industrijskih zemalja za takozvani razvoj i kooperaciju  sa ostalima, sa varvarima, mada u to više niko ne veruje, ni u Centru, ni na Periferiji niti u bivšem komunističkom svetu, koji je u fazi asimilacije od strane “trećeg” sveta. Zemlje Juga nisu više, počev od l990., “na putu razvoja”, već naprotiv, “na putu degradacije”. Posle otkazivanja Rusa da su “bastion progresa, mira itd.”, kao i odbacivanja diktature razvoja i pomaganja antikapitalistima, Severu su otvorena sva tržišta i sve kulture sveta, tako da se ponovo dolazi na kolonijalnu politiku.

Labilnost i još više uništavanje država “trećeg” sveta nije rezultat socijalnih i etničkih konflikata, kako se meditira sa tolikom elokvencijom i krokodilskim suzama na Zapadu, već obrnuto, miniranje državnih struktura dovodi na kraju do socijalnih, etničkih i drugih konflikata. Slučaj Rumunije je, ponovo, indikativan. Čaušesku je ostavio svoj narod isceđen od Svetske Banke dok se nisu erodirale državne strukture i kompletno se srušile. Revolucija koju je započeo episkop Laslo Tekeš i mađarsko-rumunske borbe iz Tirgu Mureša nisu bili razlog rušenja države, već je rušenje državnih struktura dovele do njihove pojave. Brojni su slični primeri iz “trećeg” sveta. Neki su označeni kao pobune protiv Međunarodnog Monetarnog Fonda.

 

IMPERIJA I NOVI POREDAK

 

Počev od 1990., na poziv Rusa, Imperija je uspostavila granice Evrope, onakve kakve su bile u 13. veku. Saglasno tome Imperija organizuje sebi jedan novi limes sa tampon državama i ponovo otvara sebi utvrdjena okruženja u manje razvijenim zonama, ali samo ako su za to jasne prednosti. Ta ukupna geopolitička konstrukcija se naziva Novi Poredak i predstavlja još jedan rezultat rusko-američkog sporazuma, posle pritiska koji je došao iz Centra.

Posle rata u Iraku, građanskog rata na Kavkazu, situacija koju su kreirali sa zapada u Jugoslaviji, može najjasnije da ilustruje kolike su ljudske žrtve moguće da se pretpostave na Periferiji u Novom Poretku. Iza paravana humanitarne pomoći bila je rasturena Jugoslavija, na rimokatoličku Hrvatsku i Sloveniju, usmerene na privilegovanu potčinjenost Imperiji, na jedan limes Centra, a sa druge strane “vala” (zida, grudobrana - p. p.), na pravoslavnu Srbiju, potpuno izolovanu, sem, eventualno, pravoslavnog prostora sa kojim će se, možda, ujediniti, sprečavajući bojažljive pokušaje Rumuna i Moldavaca da se emancipuju. Za muslimane je kreirana jedna vrsta enklave na Balkanu tipa “Gaza”.

U odnosu na bivši komunistički lager u svom punom značenju, diktatura razvoja se smatra danas, naročito na Zapadu, odgovornom za sva nezadovoljstva, socijalne i etničke erupcije. Samoopredeljenje, autonomija nekog regiona ili naroda na istoku od strane zapada se posmatra kao nešto pozitivno. Suprotno, ako se takvi entiteti udaljavaju od zapadnog modela, tada se odmah tretiraju kao neo-komunisti, nacional-komunisti itd., u svakom slučaju nešto duboko negativno. To je paradoksalan fenomen, pošto se na Zapadu u praksi primenjuje obrnuta politika. Samoopredeljenje Panamaca, severnih Iraca, Baska, Korzikanaca ili Alzašana i drugih u začetku se guši bez prava na zamerku od strane SAD, Britanije, Francuske.

Konflikti se danas pojavljuju na granicama bivših carstava, Austro-ugarskog (rimokatoličko), Ruskog (pravoslavno) i Turskog (islamsko), pošto se tu akumulacija kapitala, zbog nepostojanja jake države, nije dogodila pa je, kao posledica, taj prostor slabo ekonomski razvijen, čak i posle napora planske modernizacije i organizacije od strane komunista. Za vreme dok su na zapadu nastajala jedinstvena tržišta kroz asimilaciju silom ili eksterminaciju manjina ili pak većine populacije, na Periferiji Evrope i sveta, nije bilo sličnog procesa, na protiv, te zone bile su za zapad izvori za akumulaciju kapitala.

Francuska revolucija iz 1789., ili nemačka iz l848. izazvale su značajnu etničku homogenizaciju i široko i stabilno tržište, sposobno da akumulira kapital velikih razmera. U SAD, uništena je populacija celog jednog kontinenta i danas je ironija istorije da potomci vlasnika i njihovih crnih robova skupa uzimaju sebi u zaslugu promovisanje samoopredeljenja balkanskih naroda, gde se nije dogodilo široko i stabilno jedinstveno tržište, neophodno za prvobitnu akumulaciju kapitala, kroz “etničko čišćenje”. Zar ga nije već bilo? Hoće li se ovakav tip balkanskog konflikta proširiti u svetu?

Da se vratimo gledištima Imperije i Periferije, preterujući i na jednoj i na drugoj strani, da bismo izvukli na svetlo dana što jasnije suštinu. Imamo tako na raspolaganju čitav katalog osnovnih principa prema kojima će se porediti informacije, događaji, etnosi i nacije iz Novog Poretka, kao i neizbežnih dilema, a naročito pitanja na koja još nisu pronađeni odgovori. U Centru dominira red, pravda, “prava čoveka”, impersonalno pravo. Narodi i zemlje koje nisu u stanju da poštuju ove uslove pripadaju Periferiji gde dominira nered, nepravda, dok su “prava čoveka” povređena skoro permanentno. Imperija uzima sebi slobodu da u čitavom svetu štiti svoje institucije, “prava čoveka” i dr. U “prvom” svetu ljudi su stalno nastanjeni, apsolutna većina su hrišćani zapadnog rituala, poštuju deset božjih zapovesti i svojinu i vode tačan pregled o svojim dobrima, svom blagostanju. Ostali, varvari, predisponirani su za krađe, nomadi su, siromašni su i rasipnici. U Centru vlada racionalizam, nauka, pravo, kod varvara fanatizam, religiozni fundamentalizam, svojeglavost i sila pesnice. Na Zapadu ljudi žive u stabilnoj i miroljubivoj zajednici, dok na Jugu i na Istoku, u mnogobrojnim neprijateljskim državama, koje su stalno u međusobnoj zavadi. Na Zapadu, putevi, sredstva komuniciranja, moneta za razmenu su sigurni, u “trećem” svetu drumovi, telefoni itd. su često nesigurni, uništeni, monete slabe, inflacija je hronična a ljudi su upućeni na prosjačenje. Na Severu broj stanovnika je tačno poznat i raste u skladu sa materijalnim resursima. Na Jugu, Imperija se još uvek slabo snalazi sa demografskom eksplozijom koja će imati katastrofalne i nepredvidive posledice za celo čovečanstvo.

Lista onih idealnih karakteristika koje će odvojiti žito od kukolja, Sever od Juga, sasvim je jasno da može da se produži. Ipak je lako uočljivo da postoji jedan značajan potencijal varvarstva u “prvom” svetu i jedan potencijal civilizovanosti na Jugu. Bilo koje poređenje je pitanje jedinice mere i moći. Zato je veoma važno da jedini arbitar sa mogućnošću da interveniše ostane Zapad, OUN. Na limesu, odnos u amalgamu dva suprotstavljena sveta je dominiran “rimskim” vrlinama, kroz direktnu i permanentnu intervenciju sa zapada. Na taj način, posle rata u Iraku, građanskog rata na Kavkazu i na Balkanu, prisustvujemo danas praktičnoj primeni Novog Poretka. Glavne crte su jasno povučene.

Ukratko: posle demontaže Gvozdene Zavese, trenutno se ocrtava jedan novi limes, više ekonomski nego politički, između Severa i Juga i jedan između Istoka i Zapada. Kako god nam izgledao taj novi sistem podele, roba i kapital su već pronašli potpunu slobodu kretanja kroz dogovor GATT i sporazume 7 sila. Za razliku od toga, ljudi se ne mogu kretati, zbog ekonomskog aparthejda, organizovanog i temeljito nadziravanog od zapada, između industrijalizovanog Severa sa jedne strane, i Juga, tj. bivših kolonija, i Istoka, tj. bivšeg komunističkog lagera.

Posle kratkog i brzog novinarskog pregleda dominantnih karakteristika svetske kulture, tj. zapadne kulture ili kulture Imperije, kao i evolucije problema i aspiracija, počev od Rimskog Carstva do danas, za bilo koju generaciju iz Imperije i sa limesa i iz sveta varvara dileme, problemi i fundamentalna pitanja su ostali, u biti, isti.

1) U Centru, u Imperiji, u “prvom” svetu permanentno se dolazi do sledećih pitanja: da li da Rim sa svojim institucijama ide kod varvara, ili da varvari budu dovedeni kao robovi, tj. Gastarbajteri i sl., u Rim? da li da se implantira pravo, rimske institucije i u društvenom poretku varvara? ako je odgovor da, kako da se organizuje transfer (?), vojno (?), ekonomski (?), religijski (?), kulturološki (?), ako je odgovor ne, kako da se organizuje odbrana od invazije nomada koji su bez resursa za ishranu, bez vode itd. (?), kako da se institucionalizuje  i održava limes (?), kako da se ugovore i kupe savezi sa varvarima (?), kako da se kontrolišu varvari, kroz dividere et impera (podeli pa vladaj - p. p.) ili kroz humanitarnu pomoć (?), koja okruženja zapada da se otvore ili zatvore i gde?

2) Na limesu, u tampon državama, u “drugom” svetu, imperijalni interesi i interesi varvara se prožimaju i razdvajaju se jedni od drugih u isto vreme. S toga, koliko rimskih institucija i koliko lokalnih običaja su kompatibilni i neophodni da bi se izvršio dvostruki pritisak (?), generiran strahom i averzijom Periferije prema Centru i obrnuto. Da bi se preživljavalo na limesu, kojih civilizacijskih prednosti se odreći, a da se ne padne u varvarstvo (?), koji varvarski običaji mogu i na koji način da se oplemene i adaptiraju prema Zapadu a koji ne (?).

3) Na Periferiji, u “trećem” svetu, eufemistički definisanog ne tako davno i “svetu na putu razvoja”, a stvarno u večitoj materijalnoj bedi, u permanentnoj migraciji i nesigurnosti za sledeći dan, ljudi zaista imaju aspiracije prema prednostima civilizacije, pravima čoveka i rimskim institucijama. Iz perspektive onih koji su izolovani aparthejdom koji je sve vidljiviji i prozirniji, u biti pitanje je jednostavno: ukoliko Imperija neće da nas pomogne da uvedemo institucije blagostanja, tada... “svi putevi vode u Rim”. Koliko bi trebalo da se čeka (?), koliko pomoći i u kom obliku (humanitarna, razvojna, vojna, kulturna itd.) može da se traži od Centra, od “prvog” sveta (?), koji je pogodan trenutak i kako se može uceniti, pregovarati i/ili osvojiti civilizovani svet kome zavide svi “ostali” (?), ili kada i kako organizovati invaziju, izolaciju ili dijalog sa Rimom (?).

 

VARVARI

 

Na početku, na grčkom jeziku, “barbaros” (varvarin) je označavao stranca, pripadnika jedne druge civilizacije i kulture. Otuda su za Grke, sasvim određeno, svi narodi, uključiv i latinski, bili varvarski, ali su Rimljani asimilacijom grčke kulture, prisvojili i ovaj izraz. Nadalje izraz dobija negativan smisao. Tako su nazivane naoružane bande Gota, Vandala, Avara, Burgundijaca, Franaka itd., kulminirajući sa Hunima, koji su sistematski osvojili i uništili na kraju Rimsko Carstvo (476.), osnivajući nove države. U najširem smislu, varvari su oni koji su živeli i još žive van limesa, kao odbrambenog pojasa Imperije.

Danas se termin koristi za one koji ne poštuju deset božjih zapovesti, humanističke zakone, “prava čoveka”, demokratiju itd. Nema toga ko bi bio raspoložen da bude smatran varvarinom. Prema Svetskoj Banci, oslobađanje od varvarskih uslova, poštovanje “prava čoveka”, zavise od materijalnih uslova u društvu. U državama u kojima se zarađuje jedan američki dolar dnevno, na primer, ne može se uživati u privilegijama demokratije, zapadnjačkoj civilizaciji, jer je voda zagađena, nedostatak hrane hroničan, administracija duboko korumpirana, socijalna i medicinska pomoć se ne finansiraju, u porastu je nepismenost, pravda je farsa itd. Pripadnici takvih društava (skoro milijarda ljudi danas iz “trećeg” sveta) su savremeni varvari.

“Barbarus hic ego sum, quis non intelligor ulli” (varvarin sam ovde jer me niko ne može da razume) - govorio je slavni Publius Ovidius Naso (43. - l8.) u egzilu u Tomisu, gradu koji danas nosi ime Konstanca. Prema Montenju “varvarin je neko ko je van sopstvenih običaja”. U ovom članku koristimo izraz varvarin u smislu “ostali”, isto kao što nazivamo Zapad Imperijom, a limes “granicom” zapadne civilizacije itd., samo da bi se olakšala analogija sa jednom poznatom situacijom od pre dve hiljade godina, kao i da se približimo na direktan način jednoj problematici koja je doskora bila tabuizirana. U rumunskom jeziku i kulturi kao i u celom komunističkom Lageru invazija “varvara” se, preko noći promenila u dolazak “migratornih” naroda, dok je fenomen varvarstva iz savremenog doba pripisivan samo nehumanim uslovima koji su proizilazili i koje generira proizvodnja kapitalističke robe, eksploatacija čoveka po čoveku, imperijalistička ekspanzija i sl. Lageri iz Saveta za uzajamnu ekonomsku pomoć, bili su do 1989. centri za prevaspitavanje, a fenomeni varvarstva, iz Lagera ili iz celog sveta, shodno tome bili su samo ostaci trulog buržoaskog društva, koji će nestati kada u celom svetu bude pobedio komunizam.

Posebno postojanje ideološkog konflikta između Zapada i Istoka, između hrišćana zapadnog  i istočnog rituala, između Rima i “trećeg” Rima, Moskve, između naprednih i zaostalih, između civilizovanih i varvara, više od pola veka monopolizovao je u potpunosti jedan ili drugi smer. Za komuniste, varvari su bili isključivo kapitalisti i imperijalisti i obrnuto. Sumnja u jednu ili drugu ideologiju, u istinitost ili legitimnost jedne ili druge ideologije se ne tako davno plaćala progonstvom, a ne retko i glavom, sa jedne ili druge strane Gvozdene Zavese ili Zavese od Bambusa. Ovde se pokušalo “sine ire et studio”, prevazilaženje ovog ideološkog zastranjivanja koje je bilo izgubilo svaki smisao.

Posle odustajanja od komunizma i posle neuspeha Mihajla Gorbačova da se sporazume sa Rimom, Imperija se našla, kratko vreme u jednoj čudnoj situaciji, jer je ostala bez deklarisanih neprijatelja od kalibra. Stiglo se do “kraja istorije”, kako je situaciju definisao jedan savetnik Predsednika SAD. Posle pet godina od ove raskrsnice puteva u globaalnoj istoriji, pravoslavna Rusija još nije našla formulu da se približi Rimu, tako da se još ne zna sa izvesnošću kako će evoluirati događaji u Moskvi - nazad u varvarstvo prema dugotrajnoj misiji na limesu ili prema zapadnoj civilizaciji?

Nezavisno od odluke istočnih Slovena, Sever je sebi pronašao stare varvare na Jugu. “Treći” svet ponovo preti svetskoj civilizaciji sa religioznim islamskim fundamentalizmom, terorističkim aktima i svetskom trgovinom drogom, sa nekontrolisanom demografskom eksplozijom, koja će dovesti za nekoliko decenija do invazije bez presedana na “prvi” svet onih koji nemaju izvore pitke vode ili hranu. U Imperiji, fondovi koji su bili alocirani protiv ekspanzije komunizma danas su namenjeni  nadzoru i kontroli ove nove “terrae incognitae” (nepoznate zemlje - p. p.). U antičko vreme, Rimljani su lapidarno na kartama označavali teritoriju na kojoj su živeli varvari sa “Hic sunt leones” (ovde je zemlja lavova - p. p.). Bila je to naznaka da je takav region sa pogibeljnim opasnostima, nenaseljen civilizovanim ljudima.

 

RUMUNI (VLASI)

 

Rumuni, jedini potomci istočnog romanizma, su proizvod rimskog limesa, i u prvom milenijumu su preživeli sve varvarske invazije na putu prema Rimu. Njihova kultura se formirala u okviru struktura razmišljanja, kao i struktura latinskog ponašanja na ivicama Imperije, u dodiru sa Grcima i migratornim narodima, koji su bili deklarisani neprijatelji Imperije, a implicitno i Rumuna kao njenih nastavljača. Ovo iskustvo sa limesa okruženog neprijateljima, “na putu svim zalima”, odredjuje karakter, ulogu i misiju ovog naroda. Vlasi (VALahi - prema autoru) nisu ništa drugo do branitelji VALA (grudobrana, zida - p. p.) rimskog limesa na istoku, kao što su Velšani (WALes - p. a.) na zapadu Engleske ili Valonci (VALoni - p. a.) u Belgiji potomci i branitelji zapadnog limesa. Rumuni, izolovani od predačke civilizacije, održali su se kao mala ostrvca i na kraju su se transformisali u jedan “rimski” bastion u slovenskom moru i među azijatima, koji su, posle propasti Imperije, potopili istočnu Evropu, od Severnog Mora do Jadrana. Na susretu milenijuma, veza sa Rimom Vlaha Asana, velikog vođe na limesu i osnivača jednog carstva, suočila se sa mnoštvom inhibirajućih faktora, destruktivnih za emancipaciju Vlaha. Konflikt sa Mađarima, koji su prešli na rimokatolicizam i na taj način u službu Rima, poklopio se sa utapanjem rumunskog hrišćanstva, rimskog porekla, u jerarhijskim strukturama slaviziranih Bugara i pod grčku (vizantijsku), kontrolu. Posle sistematskog uništavanja protoromana od strane Slovena i Bugara, sledi njihova religijska zavisnost od tradicionalnih neprijatelja koja nije prestala do danas. Redukovani na primitivni način života, kao pastiri i zemljoradnici, bez gradova i bez duhovne elite, Rumuni, od vremena njihove pojave u istoriji, bili su hiljadu godina pod vlašću varvara koji su bili u procesu civiliziranja, Mađara, Turaka i Slovena. Iz perspektive zapada situacija je izgledala obrnuto. Ortodoksni Rumuni su označeni šizmaticima i kao takvi bili su samo tolerisani u Rimokatoličkom Habzburškom Carstvu. Mađari su, obrnuto, bili sastavni deo vladajuće komponente. Austrijanci su možda na početku iskreno verovali  da oslobađajući Transilvaniju (Erdelj - p. p.), a jedan vek kasnije i Bukovinu, ispod islamskog jarma, čine uslugu Rumunima. Rezultat ovih akcija je bio razočaravajući za oslobođene, koji su se borili više od jednog veka da se oslobode i obrazuju Veliku Rumuniju (u granicama posle Prvog svetskog rata - p. p.).

Istina je da su u srednjem veku postojale pravoslavne državne tvorevine koje nisu uspele da ostvare vezu sa Rimom, sa Imperijom, na trajan način, sa jedne strane što je ona bila ostvarena u ovoj geografskoj zoni preko Mađara i, sa druge strane, pravoslavni Grci a posle i Osmanlije doveli su talas islamskog mraka na čitavom balkanskom hrišćanskom prostoru, do Beča, pa su i veze Rumuna sa Rimom postale nemoguće. U to vreme podigle su se mnoge vojne vođe, u najboljoj tradiciji rimskog limesa. Teško je razumeti kako su izdržali Mirča Stari (Vojvoda Mirčeta u Vlaškoj - p. p.), Stefan Veliki (u Moldaviji - p. p.), Vlad Cepeš (u Vlaškoj - p. p.), Mihajlo Vitez (u Vlaškoj - p. p.) i dr. pred islamskim pritiskom, kako su očuvali suverenitet i još pokušali da ujedine tri rumunske provincije. Mnogi od ovih heroja svog roda i hrišćanstva su sarađivali, koliko je bilo moguće, direktno sa Zapadom, sa Rimom.

Čak i danas istrajava u kulturi Rumuna objašnjiv nacionalni ponos, što se izdržalo invazijama pustošećeg islama i što Rumunske Države nisu preobražene u pašaluke, kako se dogodilo sa svim teritorijama oko njih. Činjenica da su se u svom napredovanju na Zapad Turci toliko puta zaglibili na limesu, u svetu Vlaha, daje pravo Rumunima da tvrde da su odbranili Imperiju, tako da bi bez njih sudbina Zapada možda bila drugačija. Oseća se ovde izvesno nezadovoljstvo zbog nerazumevanja za one čija prava vrednost nije adekvatno ocenjena. Ali preko razloga za ovakvu situaciju ovde se preletelo isuviše brzo.

Prvi izlazak iz katakombi istorije - posle neuspešnog pokušaja Asana i kratkih veza vladalaca Vlaške i Moldavije sa Rimom - ostvarili su rumuno-pravoslavni unijati (grko-katolici). Godine 1700. započela je za sve one sa rumunskim disanjem Erdeljska Škola. Potom su se oslobodile i Rumunske Države, uz pomoć Zapada, od paralizirajuće tursko-fanariotske kontrole. Perspektiva otvorena od Erdeljske Škole ipak nije bila prihvaćena i prigrljena od svih Rumuna, pa je ostala privilegija samo onih iz Erdelja. U to vreme, moldavski vladalac Dimitrije Kantemir se okreće “trećem Rimu”, i potpisuje pakt sa Carom Petrom Velikim (1711.). Neposredne posledice toga čina i u perspektivi, sve do današnjih dana, bile su i još uvek su katastrofalne. Turci su odstranili rumunske vladaoce iz kneževskog dostojanstva sto godina. Na njihovo mesto doveli su na vlast fanariote (Grke poreklom iz Fanara, sedišta vaseljenske patrijaršije u Carigradu - p. p). Odbijanje Dimitrija Kantemira da se poveže sa Rimom, kao što su učinila njegova braća iz Erdelja, i savez sa Carom Petrom Velikim, zaštitnikom pravoslavne crkve, je interpretiran od Rusa, nacionalista, slavofila, pa i od komunista, kao religiozna i državna opcija protiv Imperije.

Takozvano oslobađanje Basarabije ispod islamskog jarma (1812.), zatim ispod buržoasko-bojarskog jarma (1940.) i borbe Rusa i Moldavaca sa Dnjestra danas imaju poreklo u tom nerazboritom činu Dimitrija Kantemira. Takođe i određene ruske pretenzije prema celoj Moldaviji i Vlaškoj su konsekvence tog čina. Danas se pokušaji pravoslavnih Moldavaca da se ponovo orjentišu prema Bukureštu uopšte ne uvažavaju od strane državnih organa i crkve potčinjene Patrijarhu Alekseju II. Staro ankerisanje Bukurešta u Fanaru snažno je cementirana od strane fanariota (pravoslavni Grci koji su od Turaka kupovali kneževsko dostojanstvo u rumunskim vojvodatima i vladali kao turski vazali - p. p.) iz “drugog Rima”, Konstantinopolja. Posle državne nezavisnosti, Sinod Rumunske Pravoslavne Crkve je 1882. zaključio da se jurisdikcija grčkog Patrijarha iz Konstantinopolja održavala uz pomoć Sultana, a na štetu Rumuna. Ipak lanac hrišćanstva istočnog, konstantinopoljskog, rituala, još i danas drži Rumune daleko od početaka njihove kulture. Posle Krimskog rata, na kongresu u Parizu 1856., zapad je ponudio okvir za organizovanje rumunske države i za njeno preorjentisavanje prema Imperiji. Počev od vladaoca Aleksandra Joana Kuze pišu Rumuni i južno od Karpata latiničkim pismom, a rezultat tog rada nije više bio diskreciono kontrolisan od strane Sultana ili grčkog Patrijarha iz Konstantinopolja. Tako počinje proces modernizacije i ozapadnjavanja rumunskog društva. Posle Rata za Nezavisnost i Berlinskog Kongresa (1878./79.), kao posrednici pravoslavnih Rumuna prema Zapadu, Jevreji igraju važnu ulogu.

Preživljavanje je bio fundamentalni kvalitet Rumuna. Hrišćanska religija istočnog rituala uvek mu je garantovala kapacitet regeneracije, čak i posle najneočekivanijih i uništavajućih invazija. Danas, kad su invazije mnogo suptilnije, čini se da ova nacionalna osobina treba da se oplemeni preuzimanjem iskustva onih koji su napredniji, a da se pritom ne izgubi nacionalna specifičnost i identitet. Pokušaji da se danas odgovori na zahteve sveta, kao i u prošlosti, uz tradicionalnu pomoć Jevreja, Mađara ili kralja, su iscrpljene, a ipak pravoslavni Rumuni ne uspevaju da obnove “kroz same sebe” vezu sa Rimom, sa Imperijom, već se i dalje koriste jevrejskim modelom. Opozicija hoće, pak, povratak monarhije Hohenzollern-Sigmaringen da bi se sakrila od odgovornosti i pritiska koji nameće donošenje takve odluke. Koliko vremena može da se prikrije ili blokira odluka o početku dijaloga sa Rimom?

 

RUMUNI I MAĐARI NA LIMESU

 

Latinska reč “limes”, sa svojim korenspondentom “limita” (granica - p. p.), koja se veoma često koristi u rumunskom jeziku, na početku je označavala rimske  drumove do teško pristupačnih regiona, kao puteve za vezu, ali i za napredovanje civilizacije.

Cezar je koristio termin “limes” za označavanje teritorije. Zaista ne postoji teritorija bez svojih limita. Kasnije se semantički smisao promenio u granicu, kojim se označavala jedna vojna i politička koncepcija, jedan utvrđeni VAL (grudobran - p. p.) Imperije, koji je čuvan, jedna linija za jasnu demarkaciju između Imperije i “ostalih”, između stalno nastanjenih i migratora, između zakona i bezakonja, između “prvog” sveta i “trećeg” sveta, između geopolitičke zone u kojoj postoje prava i one u kojima vlada tiranija, dok su rimske institucije samo oponašane, uopšte ne postoje ili ih ima jedino na hartiji itd.

Prelazak sa “rimskih institucija” iz vremena Senata na “dostojanstvo” Imperatora bio je momenat promene globalne politike sa jasnim ograničenjima: Sa druge strane limesa, u svetu varvara, odvijala se naravno permanentna diplomatska, trgovačka, pa i vojna aktivnost za pacifikaciju, radi održavanja stabilnosti. Na taj način rimska civilizacija nije se naglo prekidala na limesu, već je postojala jedna zona miroljubivog, političkog, trgovačkog i drugog suživota sa varvarima. Iza ovog kordona savezničkih naroda i plemena u većoj ili manjoj meri prema Rimu, nalazila se teritorija u pravom smislu reči varvara, potpuno neinteresantna za Rimljane, gde su se održavale samo utvrđena staništa Imperije.

Izgradnja jednog VALA za odbranu sa grudobranima protiv varvara, u drugom veku je implicitno pretpostavljalo odbacivanje ideje, makar na kratak rok, o nastavljanju civilizacijske misije. Tako su skoro neosetno, a reklo bi se na početku nesvesni posledica, Rimljani izdali svoju vokaciju, svoju istorijsku misiju, koja je započela sa Cezarom i Avgustom. Imperatori nisu više osećali potrebu da rizikuju svoju slavu u neizvesnim borbama, kao što su to činili njihovi prethodnici, opunomoćenici Senata, već su se uobičajeno ograničavali na nekoliko borbi na limesu, radi “imena”, radi trijumfa i gledali su, koliko je bilo moguće, da održe status quo. To je izazvalo izuzetnu izolaciju Rimskog Carstva, ali je postepeno i sigurno dovelo i do njegove propasti.

Na početku činilo se da je limes instrument mira i progresa. Zaštićeni od promena koje bi izazvali napadači, oni koji su se nalazili unutar Imperije mogli su da se kulturno razvijaju bez prepreka i da uživaju sve prednosti jedne superiorne civilizacije u odnosu na varvare. Razlika između ova dva sveta tokom vremena je postajala sve evidentnija, sve dok se nije transformisala u jednu nepodnošljivu situaciju na strani onih koji su bili primorani da žive van rimskih normi, dok privlačnost i odbojnost između varvara i Rimljana nije postala jača od međusobnog straha te limes, koji je trebalo da ih večno razdvoji, nije više predstavljao razlog za strah.

U naše vreme limes je, na primer, bio Berlinski Zid, Gvozdena Zavesa, koji je razdvojio kapitalizam od komunizma, hrišćane zapadnog od hrišćana istočnog rituala. Komunistički lager je bio ustvari eksperiment, više varvarski nego civilizatorski na limesu, sa kime se ipak uspelo, do određenog nivoa, značajno materijalno i institucionalno približavanje Imperiji. Odstupanje 1989. od demarkacione linije sa bodljikavom žicom i minama ne može zameniti u biti nedostatak rimskih institucija u bivšem Lageru, pa smo danas svedoci ponovnog postavljanja ekonomskog limesa. Razlika između Imperije i zemalja koje su pripadale bivšem Lageru je danas veća nego u prošlosti, ali je to zaštićeno i održavano pomoću jedne nove institucije, ovog puta sa jasnim ekonomskim aspektom, koja je nazvana ZLATNA

 

ZAVESA.

 

Stara imperijalna dilema ponovo se sreće u politici koju praktikuju Evropska zajednica, SAD ili Japan: Da li da se pomognu varvari da podignu svoj životni standard ili da se podigne vojni, ekonomski i sl. VAL protiv njih takav da se ne može probiti? Večni “treći” svet, nazvan “svet na putu razvoja” je u bedi i nesigurnosti, sa tiranijom itd., i sa svojom željom sličnoj fatamorgani da sledi rimsku civilizaciju. Između ove dve konstante: “limes”.

 

NASLEDNICI LIMESA

 

Rimski limes, koji se pružao u Evropi na početku prošlog milenijuma od severa Engleske i Belgije pa do ušća Dunava i Dnjestra, srušio se i raspao posle pada Rima, ali je ipak sačuvao karakter i posebni individualitet. I danas, posle dve hiljade godina, postoji Rim, Zapadna Imperija, sa pravnim institucijama, sa impersonalnim pravom, sa blagostanjem, sigurnošću itd., ali i sa istim onim ambivalentnim osećanjima straha ili ljubavi u odnosu na “ostale” stanovnike planete.

Postoji, takođe do danas, jedna kultura limesa tamo gde su rimske legije izgradile sofisticirani odbrambeni sistem, koji je pustio duboke korene i stotinama godina je stajao u stanju uzbune u direktnom kontaktu sa varvarima. Kada je pao Rim, nisu više postojale legije u Imperiji, ali su se još uvek borile na limesu braneći svoj opstanak. Ovo jedinstveno iskustvo ponovo nalazimo danas kod Velšana (WALes - p. a.), Valonaca (VALoni - p. a.) i Vlaha (VALahi - p. a.), kao podsećanje na narode koji su bili identifikovani od ostalih naroda da pripadaju Rimskom VALU.

U Zemlji Gala, u Belgiji ili u Rumuniji, tradicije limesa su još vidljive, koliko u porodičnom životu, toliko i u religioznim i političkim strukturama koje su razvili tokom istorije. U vezi sa disciplinom, redom i inicijativom nasleđenim od Rimljana, počeci industrijalizacije su bili u Zemlji Gala, na granici između Francuske i Belgije, a koja se nastavljala i u zoni germanskog limesa. Nisu prirodni resursi ti koji su dali impuls industrijalizaciji i modernoj civilizaciji, kako se mehanički ponavlja u priručnicima ekonomske istorije, već rimska kultura i tradicije limesa. U Rumuniji broj pronalazača i inicijativa za modernizaciju je impresionirajući, ali bez nacionalne i duhovne emancipacije u odnosu na istočne religiozne centre, rezultati ne mogu da budu uporedivi sa onima na severozapadu Evrope, bez obzira na bogate prirodne resurse.

Mnogo bogatiji resursi nego u Rumuniji ili u zoni limesa na severozapadu Evrope su se nalazili i još se nalaze u “trećem” svetu, u Aziji, Africi ili u Americi, ali bez šanse da budu iskorišćeni na pravi način. O nekoj uporednoj inicijativi, koja će razbiti poznati civilizacijski okvir, nema ni govora u svetu varvara. Izuzetak su zone u kojima su pobedile, u formi prožimanja, rimske institucije, kao što je Severna Amerika jer je energija “granice” donela civilizaciju i na druge prostore. Zasigurno, forma manifestovanja je različita, a izvor napajanja i rimski duh su još zajednički

Kod Vlaha je ova kultura limesa takođe tajna preživljavanja posle hiljadu godina pustošećih invazija, osnivanja Asanove imperije i njegovih veza sa Rimom, otpora Rumunskih Principata islamskoj ekspanziji, proglašenja nezavisnosti Rumunije u odnosu na tri susedne u prošlom veku neprijateljski raspoložene carevine, modernizovanja društva kroz diktaturu razvoja u ovom veku.

Na prostoru VALA za odbranu u Rumuniji i danas se nailazi na ponašanje ljudi koji po pragmatizmu, osećaju za pravdu i solidarnost liče na “izgubljene legije”. Mnogi rimski običaji su sačuvani nepromenjeni u životu sela. Sa druge strane, nedostatak veze rumunskog limesa sa Rimom je hendikep, koji je ne tako retko blokirao ili preusmerio evoluciju rumunskog društva. Predstavljani u svetu preko Mađara, Slovena, Grka ili Jevreja, Rumuni su obavezni da rade za druge i da stvore ravnotežu između tri Rima (Rim, drugi Rim - Konstantinopolj, treći Rim - Moskva), sa nepovoljnim konsekvencama ekonomske, socijalne i političke blokade.

 

JESU LI MAĐARI VIŠE “RIMLJANI” NEGO ŠTO SU TO VLASI?

 

Za Rumune iz Transilvanije, Banata, Krišane i Maramureša prisustvo mađarske manjine od  jedan i po milion, koji su hrišćani zapadnog rituala, je jedan veoma važan problem kako se videlo za vreme Revolucije iz Temišvara, u decembru 1989., te uličnih borbi u martu 1990. u Tirgu Mureš i izborima 1990. i 1992. Demokratska Zajednica Mađara u Rumuniji (UDMR - p. p.) smatra se jednim civilizator-skim elementom, jednim preostalim bastionom Imperije u stranom svetu, koji ako nije neprijateljski onda je istočnog hrišćanskog rituala. Partija Nacionalnog Jedinstva Rumuna (PUNR - p. p.) je čvrsto odlučila da brani Rumune u njihovoj sopstvenoj zemlji. To je reakcija na mađarske i zapadne pritiske. Formiranje jedne mađarske i jedne rumunske partije u istoj zemlji je paradoksalno pošto su i UDMR i PUNR ubeđene da se bore na limesu protiv varvara. Ko je tu varvarin? Da li je Transilvanija limes u Imperiji ili je van nje? Da li su Mađari više “Rimljani” negoli što su to Vlasi (Valahi - p. a.)?

Transilavnija je preko hiljadu godina limes oko koga se svađaju. Povlačenje Aurelijana (271.) južno od Dunava nije promenio niti karakter regiona niti karakter ljudi. Širenje Mađara posle njihovog prelaska na rimokatolicizam (1000.) iznenadilo je Vlahe koji su za tako nešto bili potpuno nepripremljeni, s obzirom da su sa velikom invazijom Slovena bili otcepljeni od Rima. Potčinili su se novim gospodarima, dok je jedan deo vlaške elite prišla da služi Imperiju posredstvom Mađara. U periodu dok je Mađarska bila transformisana u pašaluk, transilvanska elita se osećala direktno angažovanom u borbi na limesu protiv islama. Familija Hunjadi, Matej Korvin, su svetli primeri heroizma u službi Imperije. Direktno iz Budimpešte, Transilvanija je bila vođena samo od 1866. do završetka Prvog Svetskog Rata, ali su Mađari zapadnog rituala, službeno, zaista imali dugo privilegovanu poziciju u odnosu na pravoslavne Rumune, koji su bili samo “tolerisani”.

Posle Prvog Svetskog Rata, mađarska populacija u gradovima je ostala neugrožena zbog superiorne organizovanosti i nivoa vaspitanja zapadnog tipa, tj. bila je iznad pravoslavaca, pošto je Velika Rumunija bila transformisana u limes protiv boljševika. Hitler, koji je hteo da uništi komuniste i da ponovo izgradi Imperiju, ali po pogrešnoj koncepciji, dao je Mađarima pola Erdelja, obavezujući i njih kao i Rumune da ga slede u svet boljševičkih varvara. Čak i posle Drugog Svetskog Rata Mađari su sačuvali svoju superiornu poziciju kroz činjenicu da su se lakše odlučivali za ulazak u Komunističku Partiju nego Rumuni, a naročito kroz činjenicu da im je Staljin kreirao jednu Autonomnu Pokrajinu kao relikt bivšeg Diktata, koji je ukinut posle rata. I ponovo, u naporima za modernizovanje limesa, ovog puta gledano sa istoka, na početku diktature razvoja, Mađari iz Rumunije su bili u prvoj liniji.

U godinama 1970. - 80., dvostruka politika pravoslavnih Rumuna vođenih od Čaušeskua u odnosu na Zapad jako je uzdrmala privilegovane pozicije Mađara. Industrije u ekspanziji su tražile radnu snagu sa sela, dakle rumunsku, i tako se razvodnila kompaktna masa Mađara u gradovima. Ovim putem je ostvareno i ujednačavanje nivoa životnog standarda, naniže za Mađare, a naviše za Rumune. Pitanje konflikta između Rumuna i Mađara se nije postavljalo, jer su Mađari gledali na modernizaciju kao na približavanje Imperiji, dok je Čaušesku sledio suprotnu politiku, strategiju učvršćivanja “nezavisnosti i suvereniteta”, kako je stalno ponavljao, u odnosu na Rim.

Revolucija iz 1989. je počela inicijativom Mađara. Uloga UDMR-a, koja je postala druga politička sila u postokumunističkom Prvom Parlamentu Rumunije i kičma Neoliberalne Konvencije, je da povrati privilegovanu poziciju iz prošlosti. Ideal bi bio priključenje Transilvanije Mađarskoj, da bi se spasili od latentne opasnosti ponovnog povratka ove provincije pravoslavnom limesu koji bi vodila Moskva.

Ovo novinarsko preletanje na brzinu preko pojave i misije Rumuna i Mađara na limesu izvlači na videlo nekoliko konstanti. Rumuni, koji se brane u svim azimutima, bez dvoumljenja su nastavljači kulture istočnog rimskog limesa, ali su otkinuti od originalne kulture hiljadu godina i nalaze se pod duhovnim nadzorom sa istoka. Bez ikakve sumnje Mađari su varvarski osvajači koji su prihvatili hrišćanstvo zapadnog rituala. Oni su pod zaštitom Rima i autentični su branioci rimokatoličkog limesa, kao što je jedan deo protoromanske populacije iz Panonije i Transilvanije prešao na rimokatolicizam, i po sebi se razume, mađarizovao se. Da li će se promeniti rumunsko-mađarski odnosi ukoliko se granica Centralne Evrope stabilizuje na granici sa Rusijom? Šta će se dogoditi ako se Rusi slože sa zapadom da se ponovo pomere zapadne granice na Karpatske kreste da bi imali direktnu vezu sa Srbijom?

Novinarski osvrt na poreklo potomaka i aspiranata kultura sa limesa, te pozitivne i negativne aspekte rumunsko-mađarske saradnje kroz prizmu istorijskog iskustva na limesu može da ponudi osnovu za jednu novu perspektivu, koliko Mađarima još više Vlasima, Rumunima.

 

Autor, profesor dr Viorel Roman,

Akademija iz Bremena u Nemačkoj

 

Preveo sa rumunskog,

Dragomir Dragić, Bor

 

Napomena:   Ovaj članak je štampan u rumunskom listu GRAIUL MARAMUREŠULUI (Glas Maramureša) iz Baia Mare, počev od 7. marta 1995. godine pa nadalje, u ukupno 12 nastavaka.

 

                     Navedeni list ima telefone (994062)/ 431-035, 431-734 i fax (994062)/430-870. 

 

  Pagina de front  | Istorie | Proza si teatru | Jurnalistica | Poezie | Economie | Cultura | In limbi straine | Comentarii | Actualitatea germana

AGERO Stuttgart® -  Deutsch-Rumänischer Verein e.V. Stuttgart.

Webmaster (editor) : conceptia paginilor, redactarea Revistei Agero :  Lucian Hetco    [ Impressum ]

Prezentarea grafica, design:  Lucian Hetco.